شرکت متا، غول فناوری و مالک پلتفرمهای فیسبوک، اینستاگرام و تردز، بار دیگر با خبری جنجالی در کانون توجهات قرار گرفته است. این شرکت در اواخر دسامبر ثبت اختراعی را برای یک فناوری هوش مصنوعی به ثبت رسانده که قادر است فعالیتهای یک فرد متوفی در شبکههای اجتماعی را شبیهسازی کند! بر اساس این پتنت، کاربران شاهد خواهند بود که حسابهای کاربری افراد درگذشته، همچنان بهروزرسانی منتشر میکنند، به پیامها پاسخ میدهند و با محتوای دیگران تعامل دارند؛ تمام این فعالیتها توسط یک هوش مصنوعی انجام میشود که با استفاده از دادههای شخصی آن فرد آموزش دیده است.
پتنتی که از دل سریال «آینه سیاه» بیرون آمده است
این پتنت که درخواست ثبت آن در نوامبر 2023 ارائه شده و نام اندرو باسورث (Andrew Bosworth)، مدیر ارشد فناوری متا، به عنوان مخترع اصلی در آن ذکر شده است، تشریح میکند که چگونه یک مدل زبانی بزرگ (LLM) میتواند بر اساس دادههای اختصاصی یک کاربر آموزش ببیند.
برای درک بهتر این فناوری، لازم است ابتدا بدانیم «مدل زبانی بزرگ» یا LLM چیست. LLM نوعی الگوریتم یادگیری عمیق است که بر روی حجم عظیمی از دادههای متنی آموزش داده میشود تا بتواند زبان انسان را بفهمد، متن تولید کند و وظایف مختلف پردازش زبان طبیعی را انجام دهد. این مدلها با تحلیل الگوهای آماری در زبان، کلمه به کلمه پیشبینی میکنند که محتملترین کلمه بعدی در یک جمله چیست و به این ترتیب، متونی منسجم و شبیه نوشته انسان تولید میکنند.
این دادهها شامل تمام فعالیتهای دیجیتال یک فرد از جمله پستها، نظرات، لایکها، پیامهای خصوصی و حتی یادداشتهای صوتی میشوند تا بتوان رفتار آنلاین او را با دقتی بالا بازتولید کرد. سیستم طراحی شده میتواند به محتوای دیگر کاربران پاسخ دهد، پستهای جدیدی منتشر کند و پیامهای مستقیم را به شیوهای کاملاً منطبق با الگوهای رفتاری صاحب اصلی حساب مدیریت نماید.
در اسناد این پتنت ذکر شده است که این مدل میتواند برای شبیهسازی کاربر در زمان غیبت او (از جمله در شرایطی که فرد برای مدتی طولانی از فضای مجازی دور است یا فوت کرده) به کار گرفته شود. در این اسناد همچنین، تأکید شده است که «تأثیر این غیبت بر سایر کاربران، در صورتی که آن فرد فوت کرده باشد و دیگر هرگز نتواند به پلتفرم بازگردد، بسیار شدیدتر و دائمیتر خواهد بود».
به نظر میرسد که این فناوری به طور خاص برای پلتفرمهای تحت مالکیت متا، یعنی فیسبوک، اینستاگرام و تردز طراحی شده باشد. دامنه کاربرد این پتنت فراتر از تعاملات متنی است و به قابلیتهایی برای شبیهسازی تماسهای صوتی یا تصویری با استفاده از هویت بازسازیشده نیز اشاره دارد، هرچند جزئیات فنی پیادهسازی این بخش در اسناد پتنت مبهم باقی مانده است.
دیدگاه زاکربرگ و پرسشهای اخلاقی بیپاسخ
ثبت این پتنت با اظهارات پیشین مارک زاکربرگ، مدیرعامل متا، همخوانی دارد. او در مصاحبهای در سال 2023 با پادکستر معروف، لکس فریدمن (Lex Fridman)، درباره بازنماییهای دیجیتال از افراد متوفی صحبت کرده بود. زاکربرگ در این مصاحبه گفته بود:
بدون شک، هنجارها و زوایای پنهان بسیاری در مواجهه با پدیده «مرگ» وجود دارد که جامعه هنوز نیازمند کشف و درک آنها است. به نظر میرسد در این مسیر نوعی تعادل ظریف حکمفرماست؛ برای فردی که در سوگ از دست دادن عزیزی نشسته، استفاده از روشهایی برای تعامل با خاطرات یا زنده نگه داشتن یاد آن شخص میتواند تسلیبخش و مفید واقع شود. با این حال، مرز باریکی هم وجود دارد که فراتر از آن، این وابستگی ممکن است به رفتاری ناسالم و آسیبزا تبدیل شود. از آنجایی که من در این حوزه متخصص نیستم، معتقدم باید این موضوع را با دقت بیشتری مطالعه کنیم تا به درکی عمیقتر و جزئیتر از ابعاد آن دست یابیم.
اسناد پتنت به این موضوع نمیپردازد که رضایت فرد متوفی پیش از مرگ چگونه باید اخذ شود و مشخص نمیکند که خانوادهها چه نقشی در صدور مجوز یا مدیریت فعالیت حساب پس از مرگ عزیزشان ایفا خواهند کرد. این سند همچنین به این مسئله نمیپردازد که آیا به سایر کاربران به وضوح اطلاع داده میشود که در حال تعامل با یک شبیهسازی هوش مصنوعی هستند یا با شخص واقعی. این پرسشهای بیپاسخ، نگرانیهای جدیای را در مورد حریم خصوصی پس از مرگ، هویت دیجیتال و سوءاستفادههای احتمالی به وجود آورده است.
نمونههای واقعی، واکنشها و صنعتی به نام «فناوری سوگ»
مفاهیم مشابهی پیش از این نیز در بخش فناوری ظهور کردهاند. مایکروسافت در سال 2021 پتنتی برای یک چتبات ثبت کرد که به کاربران امکان میداد با افراد خاص، از جمله درگذشتگان، ارتباط برقرار کنند. امروزه استارتاپهای متعددی خدماتی ارائه میدهند که به کاربران اجازه میدهد آواتارهای دیجیتال تعاملی از بستگان متوفی خود بسازند. این خدمات با عناوینی چون «فناوری سوگ» (Grief Technology) یا «خدمات زندگی پس از مرگ دیجیتال» (Digital Afterlife Services) به بازار عرضه میشوند.
اصطلاح «فناوری سوگ» به دستهای از ابزارهای نوین اشاره دارد که با هدف همراهی و حمایت از افراد داغدار در مسیر دشوار عزاداری و بزرگداشت درگذشتگان توسعه یافتهاند. این حوزه نوظهور، طیف وسیعی از امکانات از جمله پخش زنده مراسم خاکسپاری، بسترهای ثبت میراث دیجیتال، چتباتهای هوشمند برای پشتیبانی عاطفی و حتی محیطهای یادبود در دنیای واقعیت مجازی را در بر میگیرد. مقصود اصلی این فناوریها، تسهیل فرآیند پذیرش مرگ و فراهم کردن فضایی برای پیوند همیشگی با خاطرات فرد متوفی است.
با این وجود، پژوهشگران نسبت به پیامدهای روانی و ملاحظات اخلاقی استفاده از این ابزارها هشدارهای جدی دادهاند. چالشهای مطرح شده عمدتاً حول محور ایجاد وابستگیهای کاذب به هویتهای مجازی، اختلال در روند طبیعی سوگواری و به تأخیر افتادن پذیرش واقعیت فقدان میچرخد. علاوه بر این، بیم آن میرود که بازسازیهای دیجیتال منجر به تحریف هویت واقعی و خاطرات اصیل فرد از دست رفته شود و مرز بین واقعیت و شبیهسازی را مخدوش سازد.
واکنشها به این فناوریها همیشه مثبت نبوده است. به عنوان مثال، زلدا ویلیامز، دختر رابین ویلیامز، بازیگر فقید، علناً از مردم خواست که از ارسال ویدیوهای ساخته شده با هوش مصنوعی از پدرش برای او خودداری کنند. این نمونه نشان میدهد که تماشای شبیهسازی دیجیتالی عزیزان از دست رفته برای همه خوشایند نیست و میتواند آزار دهنده باشد.
تفاوت با ویژگی «میراثدار حساب»
متا بیش از یک دهه پیش ویژگی «میراثدار حساب» (Legacy Contact) را معرفی کرد. این ویژگی به کاربران اجازه میدهد فردی را تعیین کنند تا پس از مرگشان، جنبههای خاصی از حساب آنها را مدیریت کند. یک میراثدار میتواند یک پست پین شده در بالای صفحه فرد متوفی منتشر کند (مثلاً برای اطلاعرسانی در مورد مراسم یادبود)، عکس پروفایل را تغییر دهد و درخواستهای دوستی جدید را مدیریت کند. همچنین در صورت تمایل کاربر پیش از مرگ، میراثدار میتواند نسخهای از آرشیو پستها و عکسهای او را دانلود کند. نکته بسیار مهم این است که میراثدار نمیتواند به عنوان شخص متوفی وارد حساب کاربری او شود، پیامهای خصوصی او را بخواند یا پستی از طرف او منتشر کند.
فناوری توصیف شده در پتنت جدید متا، کاملاً با این ویژگی متفاوت است. در حالی که حساب یادبود (Memorialized Account) یک آرشیو ثابت و محلی برای گرامیداشت خاطرات است، سیستم شبیهسازی هوش مصنوعی یک موجودیت فعال و پویاست که به تولید محتوای جدید و ادامه تعاملات میپردازد. این تغییر، مفهوم را از «یادبود» به «بازآفرینی» تغییر میدهد. متا هنوز اعلام نکرده که آیا این فناوری شبیهسازی با سیستمهای حساب یادبود فعلی ادغام خواهد شد یا به عنوان یک قابلیت مجزا عمل خواهد کرد.
چه زمانی میتوانیم با عزیزان از دست رفته صحبت کنیم؟
اعطای این پتنت در شرایطی صورت میگیرد که متا همچنان سرمایهگذاریهای عظیمی در زیرساختهای هوش مصنوعی انجام میدهد. این شرکت بودجهای بین 115 تا 135 میلیارد دلار برای هزینههای سرمایهای مرتبط با هوش مصنوعی در سال 2026 اختصاص داده است. البته، این سرمایهگذاری عمدتاً بر افزایش کارایی تبلیغات و عملیات اصلی کسبوکار متمرکز است و نه بر کاربردهای گمانهزنیمحور مانند شبیهسازی حساب پس از مرگ.
با وجود تمام هیاهویی که ثبت این پتنت به پا کرده، متا ادعا میکند که فعلاً هیچ برنامهای برای اجرایی کردن آن ندارد. یکی از سخنگویان متا تأکید کرده است که شرکتها اغلب برای محافظت از ایدههایی که ممکن است هرگز توسعه نیابند، اقدام به ثبت پتنت میکنند! با این حال، این شرکت هیچ توضیحی در مورد اینکه آیا نسخهای از این فناوری تحت پارامترهای متفاوت دنبال خواهد شد یا خیر، ارائه نکرده است. با توجه به سرعت پیشرفت هوش مصنوعی، مرز بین داستانهای علمی-تخیلی و واقعیت روزبهروز باریکتر میشود و باید منتظر ماند و دید که آینده هویت دیجیتال ما پس از مرگ به کدام سو خواهد رفت.
